فرهنگ مردم

آثار تاریخی و اماكن مذهبی

در شهرستان مریوان تعداد 174 باب مسجد 129 باب در روستاها و 45 باب در شهرها، 20 باب تكیه(13 باب در روستا 7 باب در شهر) و یك باب حسینیه در شهر مریوان وجود دارد اماكن مهم مذهبی موجود در شهرستان عبارتند از :

  • مرقد سید محمد ظهرالدین (پیرخضرشاهو) واقع در روستای پیرخضران
  • مرقد پیر توكل واقع بلكر
  • مرقد شیخ محمد نژمار واقع در روستای نژمار
  • مرقد ملا ابوبكر مصنفی واقع در روستای چور
  • مرقد شیخ ذكریا واقع در روستای كاكوذكریا
  • مرقد پیر یونس واقع در انجیران
  • مرقد ملا قطب‌الدین واقع در روستای جوجه سازی
  • مرقد پیر یوسف واقع در روستای نشكاش

اماكن تاریخی ثبت شده در شهرستان مریوان از این قرار است :

  • قلعه هلوخان (ایمام ) و مزگه‌‌وته سوره (مسجد سرخ )از دوره ایلخانی و تیموریان
  • تپه كلین كبود واقع در دشت مریوان از دوره اشكانی و ساسانی
  • تپه و قلعه روستای ننه از دوران صفویه
  • پل گاران از دوره صفویه
  • قلعه گبری گرد از‌ دوره اشكانی
  • محوطه كچكه گاور از دوران پارینه سنگی
  • قبرستان تاریخی روستای پیله و قبرستان روستای بالك
  • تپه هواره دومان روستای كولان،تپه آسنگران روستای نی،تپه عبه فتول واقع در كیلومتر9 جاده مریوان_ سقز
  • تپه كه‌لكه صوفیان (گرده عبه صوفی ) واقع در روستای وله ژیر
  • مرقد درویش واقع در بین روستای كولان و مریوان
بالا

آداب و رسوم

مردم منطقه مریوان از لحاظ آداب و رسوم تفاوت چندانی با كردهای دیگر مناطق ندارند رسوم مختلف مناطق كردنشین به یكی از مراحل یا پدیده‌های تاریخی پیوند دارد. مردمان مناطق مختلف شهرستان مریوان از نژاد آریایی، زبان آنان كردی، دین اسلام و سنی مذهب(شافعی) می‌باشند جشن‌هایی كه در میان آنان مرسوم است در برگیرنده جشن‌های مذهبی، ملی و باستانی است كه ریشه در باورهای كهن مردم داشته و اغلب تاریخی و پاره‌ای اسطوره‌ای است از مراسم رایج در میان كردان و مخصوصاً منطقه مریوان می‌توان به مراسم تولد، مراسم فوت، عزاداری، مراسم عقد و تعیین مهریه، مراسم عروسی(كه مراسمی بی‌نظیر است) با رقص و کردی(هه‌لپه‌ركی) اشاره كرد.

همچنین مراسمی نظیر شوشوبراتی، جشن آغاز سال(سه رسال)، چهارشنبه‌سوری، عروس‌باران(بوكه‌بارانی)، اعیاد مذهبی مانند عید فطر(جه ژنی رمضان)، عید قربان(جه ژنی قوربان)، جشن مولودی‌خوانی(به مناسبت میلاد پیامبر اسلام) كه همگی از شكوه خاصی برخوردار و با شادی و سرور زایدالوصفی برگزار می‌گردد.

لباس مردم منطقه كردی و به علت كوهستانی بودن پوشش ساكنین ویژ‌گی‌های خاص خود را دارد غالبا مردان از رانك و چوخه و پشتبند و یا شال و دستار سر(كه در زمستان‌ها فرنجی و پسک به آن افزوده می‌شود) و كلاش(كفش محلی) استفاده می‌كنند زنان نیز از پیراهن‌هایی با رنگ شاد و نسبتا گشاد(از شانه تا پا دوخته می‌شود) و دو نوع جلیقه(سوخمه و سه لته) استفاده می‌كنند

بالا

چهره های فرهنگی و تاریخی

  • احمد بیگ كوما سی
    از عشیره كرد كوماسی است كه با مولوی معدومی ــ شاعر فاضل و بنام كردــ دوستی و مراوده و مشاعره بسیار داشته و معدومی او را به نام (خالو) و خالوی كوماسی در اشعار خود نام برده است. تولد احمد بیگ در حدود سال 1210 ه.ق ودرگذشتش در سنه 1294ه.ق اتفاق افتاده است.
  • ناری
    ملا محمد مشهور به كاكه حه مه ومتخلص به ناری، فرزند ملا احمد بن ملا عبد الرحمان، به سال 1291 ه.ق در قریه كیكن از قرای شلیر و ناوخوان متولد شد .پس فراگرفتن مقدمات نزد پدرش به دنبال تحصیل به مدارس زیادی در كردستان ایران ، عراق و تركیه از جمله پنجوین ،سنندج، سلیمانیه، بانه، مهاباد، وان و اربیل راه یافت. و سرانجام در رواندوز ،بعد ازمدتی استفاده از محضر علامه اسعد افندی اجازه گرفت و به مریوان بازگشت و در زادگاه خود كیكن به جای پدر ـ كه در این زمان وفات یافته بود ـ به تدریس و تعلیم طلاب و انجام خدمات دینی پرداخت. در سنه 1325 ه.ق به دعوت حسین بیگ ـ مالك قریه بیلو از توابع مریوان ـ عازم آنجا شد كه تا آخرین روز حیات در آن دهكده به امر تدریس مشغول بوده است. ناری انسانی فاضل و ادیب و شاعری توانا بوده و در سنه 1363 ه.ق در روستای بیلو ،حیات فانی را بدرود گفته است.
  • قانع
    شیخ محمد فرزند شیخ عبدالقادركه لوس، فرزند شیخ سعید فرزند شیخ محمد دولاش از سادات كهنه پوشی ـ شاخه های از آن به نام كابلی ـ است كه در سنه 1318 ه.ق در آبادی ریشین از دهات شهرزور (شاره زور)متولد شد. چهل روزه بود پدرش را از دست داده و در چهار سالگی مادرش نیز در گذشته است. آنگاه مرحوم سید حسین چوری او را تحت سرپرستی خود قرار داده و به تربیت او همت گماشته و به مكتبش فرستاده است.اما به علت گرفتاریهای خانوادگی ترك تحصیل نموده و مدتی به امامت و مكتب داری ـ متناوباً در دهاتی چند ـ مشغول بوده است. قانع در همان زمانی كه در سنندج درس خوانده، بر اثر ذوق و استعداد فطری به گفتن شعر پرداخته است. پدر و اجداد قانع هم اغلب شاعر بوده اند. مادرش نیز دارای ذوق شاعری بوده و همچنین سه فرزندش به نامهای وریا،كوته ك و خنجر نیز طبع موزون دارند. قانع به فارسی و كردی شعر گفته و بیشتر اشعارش در شكایت از اوضاع نابسامان محیط زندگی خود اوست.از آثار و اشعار قانع تاكنون پنج مجموعه به چاپ رسیده است كه عبارتند از:1- گولاله ی مریوان 2- باغچه ی كوردستان 3- چوار باغی پینجوین 4- شاخی هورامان 5- ده شتی گه رمیان. قانع به سال 1385 ه.ق در آبادی له نگه دی از دهات پینجوین عراق سر بر بالین خاك نهاده و با جهان فانی وداع نمود.
  • ملا محمد باقر با لك
    دانشمند روشن خاطر ،ملا محمد باقر فرزند حسین آقا در تاریخ 1316 ه.ق در آبادی نزار از روستاهای 50كیلومتری جنوب غربی سنندج متولد شد و پس از فراگرفتن علوم مقدماتی در زادگاه خود به دنبال تحصیل علوم دینی و عربی، راه غربت را در پیش گرفت. مدتی در روستاهای ژاوه رود كردستان نزد ملا اسعد مدرس بوریدری و دیگران درس خواند و پس از آن به سنندج رفت و از محضر ملا محمد مولانا مدرس نوده شی ،به كسب دانش پرداخت و پس از كسب اجازه افتاء و تدریس به دهكده چور مریوان مسافرت كرد و تا سال 1314 ه.ق در آن آبادی سمت پیش نمازی داشت. آنگاه به یكی دیگر از روستاهای مریوان به نام بالك كوچ كرد و تا آخر حیات در آنجا به تدریس و تعلیم و ارشاد مسلمانان اشتغال داشت. ملا محمد باقر در علوم اسلامی به ویژه فقه وكلام آثار و تألیفاتی دارد و نیز آثاری به نظم از او باقی است و«غریق» تخلص شعری اوست. وی در اوایل زمستان سال 1350شمسی دار فانی را وداع گفت.
  • خاتون خورشید مریوانی
    خاتون خورشید دختر شیخ معروف كه لوس و از سادات «ته راته ون »است. پدرش به علت ناسازگاری روزگار از مریوان به سنندج كوچ كرده است و دخترش خاتون خورشید در كودكی، در خانه یكی از زنان محترم اردلان به سر برده و وسایل تحصیلش را فراهم نموده است. تا آنجا كه در ادبیات فارسی اطلاعات شایسته ای به هم رسانیده و تا حدودی با علوم صرف و نحو و بیان و منطق و عقاید و زبان عربی آشنایی داشته است. خاتون خورشید كتابی را به فارسی درباره آداب خانه داری و بچه داری و تربیت فرزند از ابتدای ولادت تا هنگام بلوغ تألیف كرده و دیوان شعری نیز از او به جای مانده كه هیچ كدام چاپ ومنتشر نشده است.این بانو در فن قالی بافی هم استاد بوده و مخصوصاً در زمینه نقش و نگار و نوع رنگ آمیزی قالی و تهیه رنگهای متنوع آن شهرت داشته است و نقشه های او را اكنون هم در كردستان «خورشیدی» می خوانند. خاتون خورشید مادر شاعر معروف كرد قانع مریوانی است.
  • سید ملا ابوبكر مُصنَف چوری پیرخضرانی شاهویی
    اجداد ملا ابوبكر از زمان پیر خضر در قریه‌ی پیر خضران، از دهات ناحیه‌ی كوماسی سنندج می‌زیسته‌اند؛ به همین جهت وی را پیر خضرانی نیز نسبت داده‌اند.
    بنا به نوشته‌ی هدیةالعارفین، تولد ملا ابوبكر در 909 ه‍ .ق اتفاق افتاده است و در یكی از سنوات 994 یا 999 و یا 1014 ه‍ .ق در قریه‌ی چور (بیست و چهار كیلومتری شهر مریوان) كه در آنجا اقامت داشته، به دیار آخرت پیوسته و اكنون هم دهكده‌ی چور مسكن افراد این خاندان است.
    ملا ابوبكر تألیفات و آثار زیادی داشته است. از جمله الوضوح، كه شرحی است به عربی بر كتاب مُحرر امام رافعی در فقه مشتمل بر چهار جلد، طبقات الشافعیه، در تراجم جمعی از فقها كه به سال 1365 ه‍.ق در بغداد به طبع رسده‌است، سراج‌الطریق به زبان فارسی ساده شامل پنجاه باب در باره عرفان و اخلاق تألیف سال 948 ه‍ .ق و ریاض‌الخلود كه آن هم به فارسی و شامل هشت باب دارای 5 فصل، تألیف سال 989 ه‍ .ق. است.

بالا

اماکن فرهنگی

در شهرستان مریوان سه باب كتابخانه عمومی(2 کتابخانه شهری و یک کتابخانه روستایی) ،یك باب نگارخانه ،یك باب فرهنگستان و11 انجمن فرهنگی و هنری وجود دارد.

 

در شهر مریوان دو باب كتابخانه عمومی (شماره 1و2) با 22333 جلد كتاب و 1598عضو فعال وجود و حدود 100 صندلی دارد. در روستای كانی‌دینار نیز یك باب كتابخانه عمومی با 8198 جلد كتاب و 319 عضو فعال و حدود 25 صندلی ظرفیت دارد

بالا